Blog

هیپوکسی به‌معنی افت مقدار اکسیژن در بافت‌های بدن است. این حالت امکان پذیر جهت علائمی همانند گیجی، حس خستگی، تنفس دشوار، افزایش ضربان قلب و کبودشدن پوست بشود. تعداد بسیاری از بیماری‌های قلبی و ریوی مزمن افراد را در معرض ابتلا به هیپوکسی قرار خواهند داد و حتی زندگی‌شان را به خطر می‌اندازند. آیا هیپوکسی درمان دارد؟ می‌دانید چرا تشکیل می‌بشود و برای مقابله با آن چه کاری باید انجام داد؟ برای کسب اطلاعات زیاد تر تا انتهای مقاله با ما همراه باشید.

هیپوکسی چیست؟

هیپوکسی وقتی اتفاق می‌افتد که بافت‌های بدن اکسیژن کافی دریافت نکنند. هنگامی نفس می‌کشید، اکسیژن داخل ریه‌ها می‌بشود. این اکسیژن از طریق مسیر هوایی داخل کیسه‌هایی به‌نام آلوئول می‌بشود. در مرحله سپس، اکسیژن از طریق مویرگ‌های کنار آلوئول‌ها داخل جریان خون می‌بشود و درنهایت با جریان خون به بافت‌ها می‌رسد.

می‌توانید مولکول‌های اکسیژن را همانند مسافرانی در نظر بگیرید که از فرودگاه (ریه) به‌وسیله ناقل‌هایی داخل بزرگراه (جریان خون) خواهد شد و به مقصد (بافت‌ها) می‌رسند. وقتی‌ که اکسیژن به بافت می‌رسد، مسافر فرد دیگر به‌نام کربن دی‌اکسید جای خود را با اکسیژن عوض می‌کند و از طریق ناقل‌ها به ریه می‌رود و به‌گفتن مواد زائد با بازدم از بدن خارج می‌بشود. جریان هوا و جریان خون هر دو در فرایند اکسیژن‌رسانی نقش مهمی دارند. به همین علت بیماری‌های ریوی و قلبی گمان ابراز هیپوکسی را افزایش خواهند داد.

فردی را که دچار هیپوکسی می‌بشود، هیپوکسیک می‌نامند.

تفاوت هیپوکسی و هیپوکسمی

این دو واژه امکان پذیر به‌جای هم منفعت گیری شوند، اما یکسان نیستند. هرچند هر دو کلمه با فقدان اکسیژن مرتبط‌اند، این فقدان در قسمت‌های گوناگون بدن اتفاق می‌افتد. بیماری هیپوکسی
افت مقدار اکسیژن در بافت و هیپوکسمی افت مقدار اکسیژن در خون است. هیپوکسی طبق معمول (نه همیشه) به‌جهت هیپوکسمی تشکیل می‌بشود. به این علت امکان پذیر فرد هیپوکسیک بشود، ولی هیپوکسمیک نباشد و برعکس.

علت هیپوکسی

هر وضعیتی که مقدار اکسیژن خون را افت دهد یا جریان خون را محدود کند، امکان پذیر جهت بیماری هیپوکسی بشود. این عارضه جزو حالت‌های شایعی است که امکان دارد در هر سنی اتفاق بیفتد، اما زیاد تر به‌علت بیماری‌هایی عرصه‌ای تشکیل می‌بشود که روی جریان خون و تنفس تاثییر می‌گذارند از جمله:

انواع هیپوکسی

چند عامل مهم در رسیدن اکسیژن به سلول‌ها نقش دارند، از جمله:

• وجود اکسیژن کافی در هوای تنفسی؛
• کارکرد سالم ریه برای رسیدن اکسیژن به آلوئول‌ها؛
• سلامت قلب و عروق برای رساندن خون غنی ‌از اکسیژن به بافت‌ها؛
• گلبول قرمز کافی برای انتقال اکسیژن؛
• توانایی سلول‌های بافتی برای منفعت گیری از اکسیژن.

۱. هیپوکسی هیپوکسمیک

شایع‌ترین نوع هیپوکسی است که به‌علت افتاکسیژن در خون تشکیل می‌بشود. هیپوکسمی امکان پذیر ناشی از بیماری قلبی و ریوی، نقایص مادرزادی قلب و داروهای کاهنده مقدار تنفس باشد. رفتن به مناطق مرتفع، یعنی جایی که مقدار اکسیژن کم است، نیز می‌تواند جهت هیپوکسمی بشود.

۲. هیپوکسی ناشی از نقص گردش خون

خون مقدار بسیاری اکسیژن دارد، اما اگر قلب خون را به‌خوبی پمپ نکند یا انسدادی در عروق خونی وجود داشته باشد، اکسیژن کافی به بافت‌ها نمی‌رسد. به این حالت هیپوکسی جریان خون یا هیپوکسی ایسکمیک حرف های می‌بشود. نارسایی مادرزادی قلب، لخته خون، مسمومیت، بیماری‌هایی همانند سندرم رینود، تماس با سرما و شوک گمان هیپوکسی گردش خون را افزایش خواهند داد.

۳. هیپوکسی ناشی از کم‌خونی

این عارضه وقتی رخ می‌دهد که گلبول‌های قرمز کافی برای حمل اکسیژن از ریه به بافت وجود نداشته باشند. اگر بدن گلبول قرمز کافی نسازد یا این سلول‌ها بدشکل باشند، فرد دچار کم‌خونی می‌بشود. کم‌خونی فقر آهن، ازدست‌دادن مقدار بسیاری خون و مسمومیت با کربن مونوکسید امکان پذیر جهت این نوع هیپوکسی شوند.

۴. هیپوکسی هیستوتوکسیک

وقتی اتفاق می‌افتد که سلول‌های بدن نمی توانند به‌خوبی از اکسیژن منفعت گیری کنند. امکان پذیر اکسیژن بسیاری به ریه و جریان خون داخل بشود، اما وقتی‌ که اکسیژن به بافت‌ها می‌رسد، چیزی مانع منفعت گیری سلول‌ها از اکسیژن بشود. این قضیه امکان پذیر ناشی از مسمومیت با سیانید، مسمومیت شیمیایی، مصرف مواد مخدر و الکل باشد.

علائم هیپوکسی چیست

علائم هیپوکسی به شدت آن، علت عرصه‌ای و قسمت دچار بیماری بستگی دارند. وقتی‌ که اکسیژن کم است، امکان پذیر حس کنید که نمی‌توانید نفس بکشید یا نمی‌توانید به‌خوبی فکر کنید. این بیماری علائم مختلفی دارد، از جمله:

• بی‌قراری؛
• سردرد؛
• گرگرفتگی؛
• تاری دید؛
• مشکل تکلم؛
• گزگز؛
• گیجی؛
• اضطراب؛
• افزایش ضربان قلب؛
• افزایش تنفس؛
• سختی در تنفس یا تنگی نفس.

هیپوکسی شدید می‌تواند علائم فرد دیگر هم تشکیل کند، از جمله:

• افت ضربان قلب؛
• بی‌قراری شدید؛
• ازدست‌رفتن هماهنگی اعضای بدن؛
• کبودشدن پوست؛
• اختلال در قضاوت؛
• ازدست‌دادن هوشیاری؛
• تشنج؛
• کما.

عوارض جانبی هیپوکسی

نرسیدن طویل‌زمان اکسیژن به بافت‌های بدن امکان پذیر جهت عوارض جدی بشود، همانند:

• صدمه به اندام: از جمله صدمه به اندام‌های حیاتی همانند مغز، قلب، کبد و کلیه که احتمالا جهت نقص کارکرد اندام یا مشکلات طویل مدت بشود.
• اختلال شناختی: هیپوکسی طویل‌زمان امکان پذیر جهت اختلال شناختی، مشکلات حافظه، مشکل تمرکز و دقت و اختلال شناختی کلی بشود.
• مشکلات عصبی: این عارضه می‌تواند جهت سکته مغزی، تشنج، کما یا مرگ مغزی بشود.

هیپوکسی خفیف اما طویل‌زمان هم امکان پذیر جهت این چنین عوارضی بشود:

• پیشرفت سرطان، رشد تومور، مقاومت به درمان‌های سرطان؛
• بدترشدن بیماری‌های قلبی‌عروقی؛
• نارسایی کلیه یا پیشرفت سریع بیماری کلیه.

تشخیص هیپوکسی

پزشک با معاینه بالینی و گوش‌دادن به صدای قلب و ریه می‌تواند این عارضه را تشخیص دهد. این چنین امکان پذیر برای بازدید وجود کبودی، پوست و ناخن‌ها و لب‌ها را نگاه کند. برای بازدید مقدار اکسیژن و علت عرصه‌ای هیپوکسی آزمایش‌هایی تجویز خواهد شد، از جمله:

• پالس اکسیمتری: حسگری روی انگشت شما قرار می‌گیرد تا مقدار اکسیژن خون را بسنجد. این روش غیرتهاجمی و بدون درد است.
• آزمایش گاز خون شریانی (ABG): با یک سوزن نازک خون از مچ دست، بازو یا کشاله ران گرفته می‌بشود تا مقدار اکسیژن آن بازدید بشود.
• آزمایش کارکرد ریه (PFT): به‌وسیله دهانی متصل به یک دستگاه عمل دم و بازدم را انجام می‌دهید تا کارکرد ریه شما بازدید بشود.
• تصویربرداری: پرتوی ایکس، سی.تی اسکن و اسکن وی‌کیو (V/Q) ابزارهایی برای عکس‌برداری از اندام ‌های داخلی می باشند. این تصاویر تشخیص عامل بیماری را راحت‌تر می‌کنند.
• آزمایش پیاده‌روی ۶دقیقه‌ای: در این آزمایش، ۶ دقیقه روی یک سطح صاف قدم می‌زنید تا ببینید در این زمان تا چه فاصله‌ای می‌توانید پیاده‌روی کنید. این آزمایش برای برسی کارکرد قلب و ریه سودمند است.
• اکوکاردیوگرام (ECG): در این آزمایش از امواج صوتی برای تصویربرداری از قلب، برسی کارکرد قلب، تشخیص ناهنجاری‌های ساختاری یا بیماری‌های قلبی منفعت گیری می‌بشود.
• الکتروکاردیوگرام (EKG): از این آزمایش برای اندازه‌گیری فعالیت الکتریکی قلب و برسی ضربان و ریتم قلب و ناهنجاری‌های احتمالی منفعت گیری می‌بشود.

درمان هیپوکسی

درمان هیپوکسی به علت عرصه‌ای آن بستگی دارد و طبق معمول شامل از بین بردن علت عرصه‌ای، رساندن اکسیژن ملزوم به بدن و جلوگیری از عوارض هیپوکسی است و موارد مختلفی را شامل می‌بشود، از جمله:

• استنشاق استروئیدهایی که مسیر هوایی را باز می‌کنند برای درمان آسم و دیگر بیماری‌های ریه؛
• مصرف داروهایی که جهت افت مایع اضافی در ریه خواهد شد؛
• ماسک سختی مثبت مداوم مسیرهای هوایی برای آپنه خواب؛
• سختی مثبت مسیر هوایی برای درمان بیماری انسداد ریوی مزمن و برخی از انواع آپنه خواب؛
• اکسیژن مکمل برای درمان هیپوکسی مزمن؛ (ماسک یا لوله روی بینی قرار می‌گیرد و نوعی دستگاه انتقال اکسیژن مقدار انتقال اکسیژن به ریه و آلوئول‌ها را افزایش می‌دهد.)
• تهویه مکانیکی در بیمارستان برای هیپوکسی حاد شدید (اغاز ناگهانی).

مهار علائم هیپوکسی

اگر علائمی همانند گیجی، افزایش ضربان قلب یا تنفس دارید یا فهمید کبودشدن ناخن‌ها، لب‌ها و پوست‌تان شده‌اید، باید بلافاصله خدمات پزشکی دریافت کنید. این عارضه باید بالافاصله درمان بشود تا از صدمه دائمی اندام جلوگیری بشود. بیماری انسداد ریوی مزمن و برخی دیگر از بیماری‌ها با علائم خفیف‌تر می‌توانند جهت هیپوکسی مزمن شوند. در شرایط خاص، پزشک درمورد مهار علائم و راه حلهای جلوگیری از کم شدن شدید اکسیژن با شما سخن بگویید می‌کند.

پیشگیری از هیپوکسی

بهترین روش پیشگیری از این بیماری مهار عوامل عرصه‌ساز افت اکسیژن است. اگر بیماری قلبی یا ریوی دارید، درمورد نگرانی‌هایتان و راه حلهای خاص افت خطر با پزشک سخن بگویید کنید. برخی از موقعیت‌ها همانند وجود در ارتفاع گمان ابراز این بیماری را افزایش خواهند داد. درمورد مسئله‌های خاصی که باید در زمان سفر یا تحول دارو مراعات کنید با پزشک سخن بگویید کنید.

هیپوکسی طبق معمول به درمان سریع نیاز دارد، بعد اگر به بیماری‌های عرصه‌ساز هیپوکسی مبتلا هستید در خصوص روش های مهار آن با پزشک سخن بگویید کنید. بعضی اوقات سپس از درمان بیماری عرصه‌ای، هیپوکسی رفع می‌بشود و به اکسیژن مکمل نیازی نیست. اما در برخی موارد، امکان پذیر به اکسیژن مکمل مزمن نیاز داشته باشید تا یقین شوید که گمان هیپوکسی یا صدمه بافتی ناشی از افتاکسیژن وجود ندارد.

خودمراقبتی

اگر نوعی بیماری عرصه‌ای دارید که جهت هیپوکسی می‌بشود، بهترین راه مهار بیماری است، از جمله:

• علائم تازه را نادیده نگیرید. با خودتان صادق باشید و اگر حس می‌کنید چیزی درست نیست به پزشک مراجعه کنید.
• از خودتان مراقبت کنید. برای مثال اگر آسم دارید، زمان نیاز از اسپری تنفسی منفعت گیری کنید و تمرینات تنفسی را انجام دهید.
• سیگار و محصولات حاوی تنباکو را کنار بگذارید. ترک سیگار کارکرد ریه را بهبود می‌دهد و از صدمه‌های بعدی ریه جلوگیری می‌کند.
• داروهای تجویزشده را مرتب مصرف کنید.

برای سفر به مناطق مرتفع نکاتی را مورد نظر داشته باشید. افرادی که دچار بیماری‌های عرصه‌ای نیستند هم امکان پذیر در ارتفاع دچار مشکل تنفسی شوند. برای سازگاری با شرایط به خودتان زمان بدهید و وسایل و داروهای ملزوم را به همراه داشته باشید.

سؤالات رایج

۱. هیپوکسی خاموش چیست؟

هیپوکسی خاموش که هیپوکسی شاد هم نامیده می‌بشود، وضعیتی است که افرادی با افتاکسیژن دچار علائم معمول هیپوکسی نمی‌شوند. این حالت در ۳۲ تا ۶۵درصد از افراد مبتلا به کووید ۱۹ گزارش شد.

۲. هیپوکسی طی چه زمان جهت صدمه مغزی می‌بشود؟

نبوده است اکسیژن سلول‌های مغزی را می‌کشد. برخی از این سلول‌ها در کمتر از ۵ دقیقه می‌میرند. اگر زیاد تر از ۵ دقیقه اکسیژن به مغز نرسد، امکان پذیر جهت تشنج، کما یا مرگ مغزی بشود.

شما بگویید

شما چه مقدار با هیپوکسی و افتاکسیژن آشنایی دارید؟‌ آیا تابه‌حال دچار این عارضه شده‌اید؟ در صورت تمایل، می‌توانید توانایی و نظرتان را در تکه ارسال دیدگاه برایمان بنویسید و این نوشته را از طریق شبکه‌های اجتماعی با دوستانتان به اشتراک بگذارید.

پرانا مفهومی باستانی است که در فلسفه و طب هندی، ادبیات هندو، هنرهای رزمی و یوگا به کار می‌رود. این مفهوم جریان انرژی حیاتی را توصیف می‌کند که همه حرکات بدن از جمله جریان خون، تنفس و گوارش را کنترل می‌کند. از آنجایی که پرانا با چشم دیده نمی‌بشود، احتمالا فهمیدن آن سخت باشد، اما با مقداری تمرین می‌توانید پرانا را در بدن، تنفس و محیط اطراف خود حس و از آن منفعت گیری کنید. در این مقاله، ابتدا توضیح می‌دهیم پرانا چیست و سپس درمورد کاربردهای آن می‌گوییم.

پرانا چیست؟

زیاد‌ها به‌نادرست می‌پرسند تنفس پرانا چیست که سوال درستی نیست. در واقع تعداد بسیاری از افراد پرانا را همان تنفس تعریف می‌کنند و برخی دیگر آن را نیروی حیات، انرژی معنوی یا حتی روح می‌خوانند. پرانا در اصل انرژی‌ای است که از طریق شبکه‌ای از کانال‌های جسم لطیف در بدن جریان می‌یابد. کانال‌های جسم لطیف که «نادی» نام دارند، جسم و روح را به هم متصل می‌کنند و همچون مجرایی برای انرژی پرانا می باشند. در ادامه مقاله، زیاد تر درمورد جسم لطیف توضیح می‌دهیم. جذب انرژی پرانا از هوا، غذا و انرژی طبیعی محیط مقدور است. از طرفی برخی از حرکات و حالات بدن از جمله قوزکردن و این چنین تمرکز روی افکار منفی و تنفس در هوای آلوده انرژی پرانا را افت خواهند داد.

انواع پرانا

پرانا در بدن به ۵ نوع یا وایو تقسیم می‌بشود. هرکدام از وایوها مسئول بخشی از بدن با عملکردهای منحصربه‌فردند که در ادامه هریک را توضیح می‌دهیم.

• اودانا: ناحیه بالای بدن تا قلب اختصاصی اوداناست که شامل عملکردهایی همچون تفکر، ابراز احساسات و سخن بگویید‌کردن می‌بشود.
• پرانا: پرانا روی ناحیه قلب و تنفس تمرکز دارد و هربار که هوا داخل بدن می‌بشود، افزایش اشکار می‌کند.
• سامانا: ناحیه ناف تحت نظارت ساماناست و شامل عملکردهای گوارش و جذب مواد معدنی می‌بشود.
• آپانا پرانا: آپانا پرانا در قسمت لگن قرار دارد و مسئول دفع بدن است.
• ویانا پرانا: ویانا پرانا مسئول تنظیم گردش خون در کل بدن است، اما در قلب قرار دارد.

پرانا و نادی‌های مرکزی و خورشید و ماه

همه ما انسان‌ها علاوه‌بر جسم فیزیکی خود، یک جسم لطیف هم داریم. جسم لطیف که امکان پذیر به هاله انسان نیز متصل باشد، چیزی فراتر از جسم فیزیکی است. در واقع با پشتیبانی جسم لطیف است که می‌توانیم انرژی یکدیگر را ناخودآگاه حس کنیم. سیستم عصبی مرکزی بدن لطی، از شبکه‌ای از نادی‌ها راه اندازی شده است که شامل نادی‌های مرکزی و خورشید و ماه خواهد شد.

۱. نادی خورشید

نادی خورشید یا پینگالا در سمت راست ستون فقرات جسم لطیف قرار دارد. انرژی خشمگینی، حسادت، جدایی و نفرت همه انها در این نادی جریان می‌یابند و به‌نوعی یادآور داغی خورشیدند.

۲. نادی ماه

در سمت چپ ستون فقرات جسم لطیف، نادی ماه یا آیدا قرار دارد. انرژی‌هایی نظیر اشتیاق، ولع و وابستگی در این نادی جریان دارند.

۳. نادی مرکزی

نادی مرکزی یا سوشومنا درست جلوی ستون فقرات بدن لطیف قرار دارد. هاتا یوگا سبکی از یوگاست که مقصد آن انتقال انرژی نادی‌های چپ و راست (خورشید و ماه) به نادی مرکزی است. هنگامی که پرانا آزادانه در نادی مرکزی جریان یابد، انسان به سامادی یا همان سعادت ابدی می‌رسد. خشنودی، قناعت، افکار ناب و خردمندی همه انها در نادی مرکزی جریان اشکار می‌کنند.

پرانا و چاکراها

نادی‌های چپ و راست و زیرمجموعه‌های آنها به‌طوری دور نادی مرکزی می‌پیچند که اشکالی همانند چرخ‌ به وجود می‌آورند. این اشکال همان چاکراها می باشند. نقاط تقاطع چاکراها با نادی مرکزی امکان پذیر جلوی جریان پرانا را بگیرند. وقتی که می‌گوییم چاکرا مسدود است، در واقع منظور این است که نادی مرکزی به‌خاطر چاکرا مسدود است. با یوگا و مدیتیشن می‌توان پرانا را از نادی‌های چپ و راست به نادی مرکزی منتقل کرد و به عبارتی این نقاط مسدودشده را آزاد کرد.

پرانا و جسم فیزیکی

در کلاس یوگا، پرانا آزادانه‌تر حرکت می‌کند و احتمالا حس کنید جریانی الکتریکی در بدنتان در حال عبور است. هنگامی که به‌خاطر احساسی بر خود می‌لرزیم یا حسی درونی به ما القا می‌بشود، در واقع داریم به پرانا و حس ششم جسم لطیف عکس العمل نشان می‌دهیم.

این چنین اگر به تنفس خود دقت کنیم، فهمید نحوه کار قانون پرانا خواهیم شد. برای مثال هنگامی که الکتریسیته پرانا در نادی سمت راست حرکت کند، از سوراخ راست بینی خارج می‌بشود. در این حالت، قسمت منطقی یا همان قسمت چپ مغز فعال‌تر است. اگر سوراخ چپ بینی دچار باشد، قسمت راست یا قسمت خلاق مغز فعال‌تر خواهد می بود. حال اگر به سامادی یا حالت جذب کامل برسیم، بالاخره می‌توانیم از هر دو سوراخ بینی یکسان منفعت گیری کنیم که علتمی‌بشود انرژی از نادی‌های چپ و راست جاری نشود.

دقت کرده‌اید هنگامی که حس ناراحتی و ناامیدی به ما دست می‌دهد، با بازدمی عمیق نفس را از سینه بیرون می‌دهیم؟ یا دقت کرده‌اید وقتی که حس نشاط، انرژی زیاد تر و هوشیاری می‌کنیم، نفس را داخل سینه حبس می‌کنیم؟ تا وقتی که نفس می‌کشیم، داخل این چرخه متغیر نشاط و ناراحتی هستیم که به پرانا ربط دارد.

پرانا در مدیتیشن

یوگا با حرکات فیزیکی و مدیتیشن با منفعت گیری از ذهن جریان درونی را به‌سمت نادی مرکزی می‌کشند. مطابق متون باستانی، افکار ما همان کاری را با پرانا می‌کنند که سوارکار با اسب می‌کند. از این رو، می‌توان با افکاری که اختیارشان دست ماست، پرانا را به‌سوی مرکز راهنمایی کرد.

این چنین با منفعت گیری از مدیتیشن و پرانایاما یاد می‌گیریم که جریان تنفس را مهار کنیم. ذهن، پرانا و افکار همه انها با هم ربط دارند. از همین جهت امکان پذیر هنگامی که روی یکی از آنها تمرکز می‌کنیم، هر سه تحت‌تأثیر قرار بگیرند.

پرانایاما

پرانایاما یا کنترل تنفس یکی از مرحله های هشت‌گانه یوگاست که با منفعت گیری از تمرینات تنفسی پرانا را در کنار آسانا یا همان حرکات فیزیکی و مدیتیشن پرورش می‌دهد. به‌پشتیبانی راه حلهای پرانایامای آیورودایی می‌توانیم انرژی خود را افزایش دهیم، بدن‌هایمان را گرم و ذهنمان را آزاد کنیم. مطابق تحقیقاتی در سال ۲۰۱۲، تنفس اوجایی علتمی‌بشود که بدن ما در رویارویی با استرس عکس العمل فیزیکی نشان ندهد.

سخن پایانی

پرانا به زبان ساده جوهر وجودی همه موجودات زنده است و زیاد اوقات به‌گفتن نیروی حیات شناخته می‌بشود. در بدن ما انسان‌ها، پرانا انرژی‌ای است که مسئول همه حرکات فیزیکی ماست. در این مقاله توضیح دادیم انرژی پرانا چیست و چه چیزهایی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

آیا شما هم یوگا کار می‌کنید؟ تابه‌حال با عبارت پرانا در این ورزش روبه رو شده‌اید؟