به گزارش پایگاه خبری، سازمان‌های غیر‌دولتی یا سمن‌ها نقشی بنیادین در توسعه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جوامع ایفا می‌کنند و در ایران نیز بر اساس آیین‌نامه‌های مصوب هیئت وزیران فعالیت خود را ادامه می‌دهند.

واژه ان‌جی‌او در زبان انگلیسی مخفف دو کلمه نام‌گانمنت‌آل و ارگانایزیشن است که به معنی سازمان غیر‌دولتی می‌باشد. این اصطلاح برای نخستین بار توسط سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵ می‌لادی ابداع شد تا تمایزی میان نهاد‌های دولتی و سازمان‌های خصوصی ایجاد گردد. در ادبیات فارسی این سازمان‌ها با نام سازمان مردم نهاد یا به اختصار سمن شناخته می‌شوند.

بانک جهانی سازمان‌های مردم نهاد را سازمان‌های خصوصی تعریف می‌کند که برای تسکین رنج‌ها، توسعه منافع طبقات فقیر، حفاظت از محیط زیست، ارائه خدمات اجتماعی و توسعه جامعه فعالیت می‌کنند. در ایران نیز بر اساس آیین‌نامه تشکل‌های مردم نهاد مصوب سال ۱۳۹۵، سمن نهادی غیر‌دولتی است که به منظور فعالیت در راستای توسعه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایجاد شده یا می‌شود.

صلیب سرخ؛ نمونه یک سمن مشهور

سازمان‌های مردم نهاد ساختار‌های متنوعی دارند؛ برخی فعالیت‌های جهانی دارند و برخی دیگر محدود به یک محله یا شهر کوچک می‌باشند. در دهه‌های گذشته تعداد و نفوذ این سازمان‌ها رشد فزاینده‌ای داشته و در حال حاضر نه تنها در سطح مردمی فعالند، بلکه در نقش مشاوران دولت‌ها، آژانس‌های بین‌المللی و سازمان ملل متحد حضور دارند. به دلیل کارکرد حیاتی در دموکراسی، گاهی به آن‌ها سازمان‌های جامعه مدنی نیز می‌گویند. سازمان عفو بین‌الملل و صلیب سرخ از نمونه‌های مشهور سمن‌ها در سطح جهانی هستند.

در جامعه مدنی، سمن‌ها بازیگران اصلی محسوب شده و در تغییرات اجتماعی نقش مهمی ایفا می‌کنند. فعالیت‌های این سازمان‌ها به مسائل اجتماعی، سیاسی، محیط زیستی و حقوق بشری مربوط می‌شود اما به این حوزه‌ها محدود نمی‌ماند. سازمان‌های غیر‌دولتی در جامعه گروه‌هایی را تشکیل می‌دهند که زیرساخت‌ها را حفظ و بهبود می‌بخشند، از استارتاپ‌ها و فعالیت‌های نوآورانه حمایت می‌کنند، رابطی میان دولت و مردم برقرار می‌سازند، سخنگوی گروه‌های اقلیت هستند، شهروندان را به حل مسائل محلی وLOBAL تشویق می‌کنند و آموزش‌ها و کمک‌های لازم برای رسیدگی بهتر به پروژه‌ها را ارائه می‌دهند.

با وجود نقش مهم، پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بیش‌تر این سازمان‌ها با چالش‌های جدی روبرو هستند. دولت‌ها از یک سو و شرکت‌هایی که می‌خواهند انتقادات را سرکوب کنند از سوی دیگر، بر این گروه‌ها فشار می‌آورند. مقررات محدودکننده و تشکیل کمپین‌های علیه سمن‌ها برای بی‌اعتبارکردن آن‌ها نزد افکار عمومی از مشکلات پیش رو در سراسر جهان است.

سمن‌ها به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند سمن‌های عملیاتی که هدف طراحی و اجرای پروژه‌های توسعه است و در سطح ملی و بین‌المللی تشکیل می‌شوند، و سمن‌های حمایتی که هدف رسیدن به اهداف خاص از طریق افزایش آگاه‌ی است. علاوه بر این، دسته‌بندی بر اساس نوع فعالیت شامل سازمان توسعه غیر‌دولتی (ان‌جی‌دی‌او) که تنها بر مسائل توسعه تمرکز دارد، سازمان غیر‌دولتی بین‌المللی (آی‌ان‌جی‌او) که در یک کشور ثبت شده اما در چند کشور فعالیت می‌کند، و سازمان غیر‌دولتی محیط زیستی (ای‌ان‌جی‌او) که در حوزه محیط زیست فعال است می‌شود.

تأمین هزینه سمن

بر اساس آخرین آمار موجود در وب‌سایت وزارت کشور، در حال حاضر ۸۷۰ سازمان مردم نهاد در معاونت مشارکت‌های اجتماعی ثبت شده و فعالیت می‌کنند. موضوع فعالیت این سازمان‌ها شامل حوزه‌های اجتماعی، اتحاد اقوام و کمک به انسجام ملی، امور بین‌الملل، خیریه و کمک به نیازمندان، زنان، زیرساخت و توسعه، آسیب‌های اجتماعی، بشردوستانه، سلامت و بهداشت، تحکیم بنیان خانواده، جوانان، توسعه همکاری‌های بین‌المللی، حفظ آثار فرهنگی و تاریخی، دوستی ایران با سایر ملل، علمی، عمران و آبادانی، فرهنگی، گردشگری، محیط زیست و ورزشی می‌باشد.

علاوه بر این، بر اساس آمار پایگاه اطلاع‌رسانی و خیره‌های کشور، ۵۶۳۶۷ سمن در زمینه امور خیریه در ایران فعالیت دارند. اگر سازمان‌های مردم نهادی جهاد که زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی فعالند نیز اضافه گردد، گسترش نهاد مدنی در کشور مشهود‌تر می‌شود. این سازمان‌ها بر اساس قانون اهداف و وظایف وزارت جهاد کشاورزی برای توسعه امور کشاورزی تأسیس شده‌اند.

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ظرفیت وسیعی برای مشارکت مردمی فراهم آورده است. در مقدمه و اصول مختلف بر همکاری مردم در مسائل جامعه تأکید شده است. اصول سوم، هفتم و صدم بر مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود تأکید دارند. اصل بیست و ششم نیز بر آزادی تشکل‌ها تأکید می‌کند که احزاب، جمعیت‌ها، انجمن‌های سیاسی، صنفی، اسلامی و اقلیت‌های دینی شناخته‌شده آزادند، مشروط بر عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی.

بر این اساس، هیئت وزیران آیین‌نامه اجرایی تأسیس و فعالیت سازمان‌های غیر‌دولتی را در سال ۱۳۸۴ و آیین‌نامه تشکل‌های مردم نهاد را در سال ۱۳۹۵ تصویب کرد. بر اساس آیین‌نامه تشکل‌های مردم نهاد، سمن‌ها نهاد‌های غیر‌دولتی و غیر‌انتفاعی هستند که دولت و نهاد‌های حاکمیتی در تأسیس و اداره آن‌ها نقشی ندارند و فعالیت در آن‌ها هیچ منفعت اقتصادی برای اعضا نصیب نمی‌کند.

برای ثبت سازمان مردم نهاد باید به سامانه معاونت امور سازمان‌های مردم نهاد وزارت کشور مراجعه کرد. تا ۱۰ روز نتیجه درخواست در همین سامانه مشخص می‌شود. پس از تعیین نتیجه، باید مشخصات مؤسسان به همراه اساسنامه در سامانه وارد گردد. نماینده سازمان باید به اداره کل امور سازمان‌های مردم نهاد در وزارت کشور مراجعه کند و در صورت سکونت در شهر غیر از تهران، به استانداری یا فرمانداری مراجعه و مدارک را تحویل دهد. هیئت نظارت تا یک هفته فرصت دارد درباره صدور پروانه تصمیم بگیرد و در نهایت با تصویب اساسنامه و ثبت به عنوان شخصیت حقوقی، پروانه به هیئت مؤسس تحویل داده می‌شود.

شرایط اعضای هیئت مؤسس بر اساس ماده ۱۸ آیین‌نامه اجرایی شامل داشتن ۱۸ سال تمام، تابعیت ایرانی، داشتن صلاحیت تخصصی برای موضوع فعالیت سمن برای حداقل دو نفر، عدم عضویت در گروه‌های محارب و معاند شناخته شده توسط دادگاه، و عدم سابقه محکومیت کیفری مؤثر است. ماده ۱۷ آیین‌نامه تشکل‌های مردم نهاد دو شرط اضافه کرده التزام به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و عدم وابستگی به احزاب، سازمان‌ها و گروه‌های غیر‌قانونی.

منابع مالی سمن‌ها در ایران بر اساس ماده ۶ آیین‌نامه اجرایی شامل هدیه، اعانه و هبه اشخاص حقیقی و حقوقی (داخلی، خارجی، دولتی و غیر‌دولتی)، وقف و حبس، وجوه حاصل از فعالیت‌ها در چارچوب اساسنامه و حق عضویت است. طبق ماده ۳۰ آیین‌نامه تشکل‌های مردم نهاد، هر سمن باید منابع تأمین هزینه‌های خود را در اساسنامه مشخص نماید.

نظارت بر فعالیت سمن‌ها بر عهده شورای ملی توسعه و حمایت از تشکل‌ها است که معاون اجتماعی وزیر کشور رئیس آن می‌باشد. اعضای دیگر شامل نمایندگان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت ورزش و جوانان، وزارت دادگس‌تری، وزارت می‌راث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان حفاظت از محیط زیست، معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، معاونت حقوقی رئیس‌جمهور و چهار نماینده منتخب از تشکل‌های ملی و منطقه‌ای می‌باشد.

بر اساس ماده ۲۸ آیین‌نامه، در صورت اقدام خلاف قوانین، مراحل اجرا شامل تذکر شفاه‌ی با یک ماه مهلت، تذکر کتبی با یک ماه مهلت، تعلیق پروانه به مدت سه ماه و تقاضای لغو پروانه از دادگاه در صورت عدم اصلاح وضعیت می‌باشد.

برای ثبت سازمان مردم نهاد دو راه وجود دارد مراجعه این‌ترنتی از طریق سامانه وزارت کشور یا مراجعه حضوری به اداره کل امور سازمان‌های مردم نهاد، استانداری‌ها و فرمانداری‌ها. مدارک لازم شامل مدارک شناسایی، مدرک تحصیلی دو عضو مؤسس کارشناس در زمینه فعالیت و معرفی‌نامه نماینده هیئت مؤسس است. بر اساس قوانین موجود، سمن‌ها می‌توانند در حوزه فعالیت اساسنامه خود و در امور مشاوره دولت مشارکت داشته باشند.