به گزارش چطور، سرمایه اجتماعی بهعنوان یکی از مهمترین داراییهای ناملموس در دنیای امروز شناخته میشود که پایه و اساس آن بر تعاملات مثبت میان انسانها استوار است. این مفهوم شامل نتایج و دستاوردهایی میشود که گاهی ملموس و گاهی ناملموس به نظر میرسند، از حمایتهای عینی و ایدههای نوآورانه برای توسعۀ کسبوکار گرفته تا دادهها و اطلاعات ارزشمندی که از دیگران حاصل میآید. تعامل روزانه با همکاران میتواند مستقیما به تکمیل پروژهها و کسب درآمد منجر شود که نمونه بارزی از نتیجه ملموس است، در حالی که رابطه با همسایگان ممکن است در لحظهای خاص ثمری عینی نداشته باشد، اما اطمینان از کمک او در آینده نوعی سرمایه اجتماعی ناملموس محسوب میشود.
مکانیزم شکلگیری و رشد سرمایه اجتماعی
وقتی افراد مختلف برای دستیابی به هدفی مشترک در قالب یک گروه گرد هم میآیند و منابع لازم را تأمین میکنند، در واقع در فرآیند سرمایهگذاری اجتماعی شرکت کردهاند. پایه و اساس این سرمایه، ارتباطات و شبکهسازی است که در مسیر دستیابی به اهداف، به تدریج قدرتمندتر و گستردهتر میشود. سرمایهگذاری اجتماعی همانند سرمایههای مالی دارای ویژگی رشد است و در صورت مدیریت صحیح، میتواند دستاوردهای بسیار بیشتری برای فرد به ارمغان بیاورد. گاهی این مفهوم در مقیاس کلانتر تعریف میشود و تمام اعضای یک جامعه برای دستیابی به منافع عمومی تلاش میکنند؛ همکاری ملت برای مقابله با شیوع کرونا نمونهای آشکار از این پدیده در مقیاسجتمع است.
نمونههای واقعی سرمایه اجتماعی در جهان و ایران
با دقت در ارتباطات روزمره، میتوان نمونههای بیشماری از سرمایه اجتماعی را شناسایی کرد. این مفهوم در ایران مفهومی ملموس و قابل درک برای عموم مردم محسوب میشود. یکی از جالبترین تحقیقات بینالمللی در این زمینه توسط مجله نیویورک تایمز منتشر شده است. این تحقیق بر اساس بررسی ۷۲ میلیون نفر در ایالات متحده آمریکا، که بیش از ۸۰ درصد آنها در رده سنی ۲۵ تا ۴۵ سال قرار داشتند، نشان داد که دوستی افراد ثروتمند با فقرا میتواند تا حد زیادی فقر را کاهش دهد. دوستانههای مجازی این افراد در فیسبوک مورد تحلیل قرار گرفت و نتایج حیرتانگیزی حاصل شد.
بر اساس این پژوهش، اگر کودکان خانوادههای فقیر در محلات و جوامعی بزرگ شوند که ۷۰ درصد از دوستانشان کودکان خانوادههای ثروتمند باشند، درآمد آیندهشان تقریبا ۲۰ درصد بیشتر از میانگین درآمد خانوادهشان خواهد بود. این یافته نشان میدهد که علاوه بر عوامل سنتی مانند مدرسه و خانواده، ارتباطات اقتصادی – چه به صورت خودآگاه و چه ناخودآگاه – تأثیر عمیقی بر آینده کودکان میگذارند. در این مثال، ارتباط با دوستان ثروتمندتر نوعی سرمایه اجتماعی است که نتیجهای ناملموس اما بسیار قدرتمند دارد.
انواع سرمایه اجتماعی و کاربردهای آن
سرمایههای اجتماعی در موارد گوناگون و شیوههای مختلفی به کار میروند، به همین دلیل محققان انواع مختلفی برای آن تعریف کردهاند. در ادامه هر یک به تفصیل بررسی میشوند
سرمایه ارتباطی
این نوع ارتباط میان افرادی برقرار میشود که اهداف و وظایف مشترک دارند و معمولا با یکدیگر همسطح هستند. برای مثال، دانشجویان با شبکهسازی با یکدیگر میتوانند به سرمایه ارتباطی دست یابند و از تبادل اطلاعات و حمایتهای متقابل بهرهمند شوند.
سرمایه پلزننده
این تعامل میان گروههای مختلف است که هر کدام منافع منحصر به فرد خود را دنبال میکنند، اما میان این منافع هماهنگی و تقاطع وجود دارد. ارتباط مدیران با کارمندان در یک سازمان نمونهای کلاسیک از سرمایه پلزننده است که به رسیدن به سود و اجرای موفق پروژهها کمک میکند.
سرمایه پیوندی
این نوع سرمایه اجتماعی بیانگر ارتباط میان حکومت و دولت با مردم است و نقش اساسی در تدوین سیاستهای عمومی و اجرای برنامههای توسعهای ایفا میکند.
استراتژیهای افزایش سرمایه اجتماعی شخصی
ارتباطسازی تنها منبع کسب این سرمایه معنوی است. این ارتباطات میتواند با اعضای خانواده و فامیل، دوستان یا همکاران شکل بگیرد. برای توسعه سرمایه اجتماعی، ضروری است ارتباطات کنونی حفظ گردد و به طور مداوم به دنبال گسترش دایره معارف باشید. حضور در جمعهای دوستانه، مراسم خانوادگی و رویدادهای کاری و حرفهای مهمترین اقدامات عملی برای رشد این نوع سرمایه محسوب میشوند.

خوشبختانه در عصر حاضر، ابزارهای کاربردی قدرتمندی برای سرمایهگذاری اجتماعی در دسترس قرار دارد. اکثریت مردم از اینترنت بهره میبرند و شبکههای اجتماعی یکی از بزرگترین موهبتهای دنیای مدرن برای شبکهسازی به شمار میروند. در ادامه نقش اینترنت در این حوزه با جزئیات بیشتری مورد بررسی قرار میگیرد.
نقش اینترنت در تحول سرمایهگذاری اجتماعی
اینترنت سرمایههای اجتماعی را به طور بنیادین متحول کرده و راهکارهای متنوعی برای ایجاد شبکههای ارتباطی میان مردم، کسبوکارها و پلتفرمهای دیجیتال فراهم آورده است. در ادامه چند مثال از این نقش تشریح میشود
- در بسیاری از سایتها و فروشگاههای آنلاین، کاربران و خریداران جدید بر اساس نظرات و کامنتهای خریداران قبلی تصمیم به خرید میگیرند که نوعی اعتماد اجتماعی دیجیتال است.
- توسعهدهندگان پلتفرمهای آنلاین با تحلیل بازخوردها و نظرات کاربران، استراتژیهای نوین بازاریابی، توسعه محصول و خدمات پشتیبانی را تدوین میکنند تا ارزشافزوده مشتری را بالا ببرند و فروش را افزایش دهند.
- مردم در بازیهای آنلاین با یکدیگر تعامل دارند و برای اهداف مشترک تلاش میکنند؛ در برخی موارد این ارتباطات مجازی به دنیای واقعی نیز گسترش مییابد و روابط عینی را تقویت میکند.
- کسبوکارهای کوچک از سرمایه اجتماعی موجود در پلتفرمهای آنلاین برای معرفی محصولات و خدمات خود به مخاطبان هدف استفاده میکنند.
در حال حاضر، القسم اعظمی از ارتباطات در بستر اینترنت شکل میگیرد و منافع متقابل برای طرفین دارد. تعدادی از این روابط به دنیای واقعی تبدیل میشوند و برخی دیگر در چارچوب فضای مجازی باقی میمانند. برای مثال، بسیاری از افراد فریلنسر شبکه ارتباطی وسیعی در پیامرسانها و شبکههای اجتماعی دارند، اگرچه امکان دارد بخش قابل توجهی از اعضای این شبکه را حتی یک بار هم به صورت حضوری ندیده باشند. اینترنت و شبکههای اجتماعی باید به عنوان ابزارهای جدی برای خلق و توسعه سرمایه اجتماعی تلقی شوند.
تحلیل مزایا و معایب سرمایه اجتماعی
افراد دارای علاقه به مطالعه در حوزه کسبوکار یا رشد و توسعه فردی، به خوبی آگاهند که تا چه حد بر توسعه ارتباطات مؤثرة و شبکهسازی تأکید میشود. شبکهسازی در جوهر، همان سرمایه اجتماعی است که باید با تلاش شخصی به دست آید. شبکه ارتباطی گسترده مزیتهای بیشماری دارد؛ احتمالا شما نیز افرادی را میشناسید که شغل خود را از طریق توصیه آشنایان به دست آوردهاند. ضربالمثل انگلیسی معروف به معنای مهم نیست چه میدانی، مهم است چه کسی را میشناسی اهمیت شبکه ارتباطی قدرتمند را به خوبی تبیین میکند.
مزایای سرمایه اجتماعی
احتمالا پیش از مطالعه این بخش، میتوانید دهها مزیت برای سرمایههای اجتماعی بیندیشید، اما ما بر مزیتهایی تمرکز میکنیم که کمتر مورد توجه قرار میگیرند. به یاد داشته باشید که کسب موقعیت اجتماعی، شغل یا درآمد بهتر تنها نتایج شبکهسازی قدرتمند نیست
- بهبود سلامت روان بر اثر تعامل با افراد گوناگون;
- افزایش اعتماد به نفس و کارآمدی شخصی;
- ارتقای سطح همکاری و احترام متقابل میان اعضای گروه;
- ایجاد فرصتهای نوین برای حال و آینده;
- امکان بهرهمندی از کمک دیگران در مواقع بحران و مشکل;
- تقویت اعتمادسازی در محیطهای اجتماعی و حرفهای;
- به اشتراکگذاری اطلاعات و ایدههای ارزشمند برای دستیابی به اهداف مشترک;
- افزایش امنیت جمعی؛ برای مثال وقتی ساکنان یک محله یکدیگر را بشناسند، برای کمک متقابل آمادهبهعمل هستند و امنیت منطقه افزایش مییابد.
معایب و چالشهای سرمایه اجتماعی
یکی از چالشهای سرمایه اجتماعی در ایران، نگاه منفی برخی افراد به این مفهوم است که آن را با پارتیبازی و وابستگیهای غیرواقعی هممعنی میدانند و از این رو به یک دارایی معنوی ارزشمند نگاه کنایی میکنند. بخش از افراد سرمایه اجتماعی را به واسطه اقبال یا تولد در خانوادههای با نفوذ به دست میآورند، اما اکثریت افراد موفق، شبکههای مؤثری را با تلاش شخصی ساخته و با مدیریت هوشمندانه از آنها به موفقیت رسیدهاند. متأسفانه تمرکز عمومی بیشتر بر گروه اول است و کمتر کسی میاندیشد که خود نیز میتواند شبکه ارتباطی قدرتمندی بسازد و از آن بهرهبرداری کند.
گاهی اوقات سرمایه اجتماعی برخی گروههای خاص برای عموم جامعه ایجاد میکند. باندهای مجرم با شبکههای گسترده و مستحکم خود، امنیت اجتماعی را به خطر میاندازند و سرمایه اجتماعی آنها به ضرر مردم تمام میشود. نمونه دیگر، کارتلهای قیمتی میان مدیران ارشد در یک حوزه است که با توافقهای ضمنی قیمتها را بالا برده و مصرفکنندگان را به خرید اجباری با قیمتهای أعلى وادار میکنند، از آنجا که رقیب جدی در بازار وجود ندارد.
تفاوت بنیادین سرمایه اجتماعی و سرمایه انسانی
مفاهیمی چون سرمایه انسانی وجود دارند که ممکن است با سرمایه اجتماعی اشتباه گرفته شوند. سرمایه انسانی به معنای مهارتها و تخصصهای فرد است که او را برای گروه یا سازمان ارزشمند میسازد. در این مدل، فرد تخصص خود را در اختیار جمعیتی قرار میدهد و در ازای آن دریافت مالی میکند. در مقابل، در سرمایه اجتماعی فرد در ازای خدماتی که به دیگران ارائه میدهد، پولی دریافت نمیکند، بلکه در موقعیتهای دیگر از کمک و حمایتی که در گذشته فراهم آورده، بهرهمند میشود. این تفاوت ساختاری، ماهیت دو مفهوم را به طور کامل از هم متمایز میکند.
نتیجهگیری سرمایهسازی اجتماعی نیازمند مهارت، نه است
در این تحلیل تشریح شد که سرمایه اجتماعی چیست و چگونه میتوان آن را به دست آورد. بسیاری از سرمایههای روزگار حاضر به گونهای هستند که کسب آنها بیش از سرمایه مالی، نیازمند مهارت و تخصص است. افرادی که مهارتهای ارتباطسازی و شبکهسازی را فرا گرفتهاند، دارندگان سرمایه اجتماعی هستند و میتوانند از این پتانسیل برای کسب درآمد و تحقق اهداف حرفهای نیز استفاده کنند.
داراییهای معنوی دقیقا مانند داراییهای مادی، نیازمند مدیریت و برنامهریزی هستند. پس از ساخت شبکه ارتباطی، باید از آن حفاظت کرد و برای به حداکثر رساندن بازده از ارتباطات تلاش نمود. نکته کلیدی اینکه روابط تنها زمانی پایدار و ماندگارند که برای هر دو طرف سودآور و متقابل باشند.