در دنیای امروز مردم بخش زیادی از زمان خود را با رسانه‌ها و فناوری‌های ارتباطی سپری می‌کنند و این واقعیت علم می‌ان‌رشته‌ای روان‌شناسی رسانه را به یکی از حوزه‌های حیاتی تبدیل کرده است.

این علم تعامل انسان با رسانه‌ها را در تمام ابعاد زندگی از جمله آموزش، سرگرمی و مشارکت اجتماعی بررسی می‌کند و ریشه‌های خود را در روان‌شناسی، ارتباطات، جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی دارد.

کرن دیل، نویسنده راهنمای روان‌شناسی رسانه آکسفورد، این حوزه را علمی توصیف می‌کند که رفتار، افکار و احساسات بشر را در فرآیند استفاده و تولید رسانه مورد تحلیل قرار می‌دهد.

تاریخچه روان‌شناسی رسانه

مبنای این رشته برای اولین بار در سال ۱۹۱۶ توسط هوگو مانس‌تربرگ، روان‌شناس اجتماعی، در کتاب فیلم مطالعه‌ای روان‌شناختی با رویکرد تجربی مطرح شد.

با فرا‌گیر شدن تلویزیون در دهه ۱۹۵۰، پژوهشگران به بررسی تأثیر رسانه بر کودکان پرداختند، اما تا سال ۱۹۸۶ که انجمن روان‌شناسی آمریکا این رشته را به رسمیت شناخت، به طور رسمی پایه‌گذاری نشد.

در سال ۲۰۰۳ اولین مقطع دکتری روان‌شناسی رسانه در دانشگاه فیلدینگ راه‌اندازی شد و در همان سال دیوید گیلز نتایج نخستین پژوهش را در کتاب روان‌شناسی رسانه منتشر کرد.

از آن زمان تا کنون چندین مجله علمی اختصاصی منتشر شده و این درس در دانشگاه‌های معتبری نظیر استنفورد و کرنل تدریس می‌شود.

نظریه‌های روان‌شناسی رسانه

نظریه‌های این علم بر ادراک، شناخت و تجربه افراد در مواجهه با محیط رسانه‌ای متمرکزند و از یافته‌های علوم اعصاب‌شناختی و روان‌شناسی بهره می‌برند.

نظریه تمایل عاطفی بر احساسات و واکنش افراد به شخصیت‌های مشهور و نقش رسانه در تقویت یا تضعیف این واکنش‌ها تمرکز دارد.

نظریه شبیه‌سازی توضیح می‌دهد که مخاطب با تکیه بر اطلاعات و خاطرات خود، محتوای رسانه را به شکلی که می‌فهمد باز‌سازی می‌کند.

نظریه نقش‌آفرینی یکی از مبنای لذت رسانه‌ای است و نحوه استفاده فرد از رسانه برای رضایت شخصی و تغییر زندگی مردم را مورد تحلیل قرار می‌دهد.

حوزه‌های روان‌شناسی رسانه

مفاهیمی که به روانشناسی رسانه مربوطند

۱. تأثیر رسانه‌ها

در این حوزه به سوالاتی پاسخ داده می‌شود که آیا نمایش تصاویر خشونت‌آمیز در رسانه‌ها به افزایش پرخاشگری در جامعه منجر می‌شود؟

چگونه تصاویر مربوط به نقش‌های جنسیتی بر درک کودکان از مفهوم زن یا مرد اثر می‌گذارند؟

چطور می‌توان با تولید محتوای رسانه‌ای مخاطبان را به امور خیریه تشویق کرد؟

۲. یادگیری آنلاین

این بخش به بررسی موثر‌ترین روش‌های تبدیل آموزش حضوری به فرا‌گیران آنلاین از گروه‌های سنی مختلف می‌پردازد.

همچنین راه‌های ایجاد بستر‌های آنلاینی که تمرکز و یادگیری بهتر را تضمین می‌کنند، مورد تحلیل قرار می‌گیرد.

۳. تأثیر شبکه‌های اجتماعی

مسائلی از قبیل تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر افکار و روابط بین‌فردی مردم و راه‌های کاهش بدرفتاری‌های مجازی در این حوزه بررسی می‌شوند.

۴. درگیرشدن احساسات مخاطبان

سه سوال اصلی در این حوزه عبارتند از چرا افراد با تماشای فیلم و سریال‌ها یا شنیدن پادکست‌ها می‌خندند یا گریه می‌کنند؟ داستان‌های ژانر‌های مختلف چگونه بر احساسات افراد اثر می‌گذارند؟ و طرفداران فرهنگ عامه چرا و چگونه گروه‌های حمایتی خود را شکل می‌دهند؟

کاربرد روان‌شناسی رسانه

روان‌شناسی رسانه برخلاف سایر شاخه‌های روان‌شناسی که مسیر حرفه‌ای مشخصی دارند، هنوز در مراحل اولیه شکل‌گیری است، اما با رشد سریع فناوری و تأثیر آن بر روابط بین‌فردی، تقاضا برای کارشناسان این حوزه روزافزون است.

انجام تحقیقات علمی تنها راه پیشرفت نیست؛ در صنعت‌های مختلف از طراحی سایت‌ها تا اجرای برنامه‌های افزایش سواد رسانه‌ای در مدارس ابتدایی، روان‌شناسان رسانه نقش مؤثری ایفا می‌کنند.

اثرات رسانه از دیدگاه روان‌شناسی رسانه

۱. تأثیرات مثبت رسانه‌ها

تعامل با بازی‌های رایانه‌ای باعث شده مردم باهوش‌تر شوند.

پیوند میان یادگیری و رسانه در حال گسترش است و هر روز ابزار‌های جدید‌تری برای یادگیری به دست می‌آید.

رسانه به مردم امکان درک راحت‌تر مسائل مهم را می‌دهد.

رسانه‌ها ارتباطات میان مردم با فرهنگ‌های مختلف را بهبود می‌بخشند.

با کمک بازی‌های تعاملی و سایر ابزار‌ها، فرصت پیشرفت در زمینه‌های علمی برای دختران فراهم شده است.

۲. تأثیرات منفی رسانه‌ها

کثرت مطالب و سرعت انتشار باعث کاهش بازه توجه شده؛ واکنش‌های مخاطبان به اخبار اغلب کوتاه‌مدت بوده و به فرا‌موشی سپرده می‌شوند، و تحقیقات نشان می‌دهند اختلال کم‌توجه‌ی با افزایش تحریکات رسانه‌ای رو به افزایش است.

آمار جرایمی نظیر سرقت هویت که با کمک رسانه‌ها تسهیل می‌شوند، افزایش یافته است.

می‌زان خشونت در رسانه‌ها باعث بی‌تفاوتی مردم نسبت به خشونت شده و می‌تواند ارتکاب جرائم جنسی را تسهیل کند؛ خشونت از طریق یادگیری مشاهده‌ای به بیماری واگیرداری تبدیل شده که در اجتماع پذیرفته شده است.

زمان طولانی فعالیت در شبکه‌های اجتماعی باعث کاهش مدت خواب افراد شده است.

اعتیاد به این‌ترنت از دیگر پیامد‌های منفی رسانه‌ها به شمار می‌رود.

چرا به روان‌شناسی رسانه نیاز داریم؟

روانشناسی رسانه: شبکه های اجتماعی؛ بخش مهمی از فناوریهای نوین رسانه ای

۱. سازگاری با فناوری‌های نوین رسانه‌ای

رسانه‌ها تأثیرات مثبت و منفی زیادی بر زندگی ما دارند و علم روان‌شناسی رسانه به درک این اثرات کمک می‌کند؛ انسان‌ها به سرعت با فناوری سازگار می‌شوند، اما گاهی ناکام می‌مانند و در اینجا روان‌شناسی رسانه راهنمای انطباق است.

۲. کمک به اصحاب رسانه

این علم نوین به صاحبان رسانه کمک می‌کند تا تیتر‌ها و محتوای تأثیرگذار طراحی کنند و روزنامه‌نگاران و نویسندگان مسئولیت پیام‌های خود را بپذیرند.

۳. پاسخ به سوالات مربوط به رسانه

روان‌شناسی رسانه برای درک نحوه تأثیر گزارش‌های خبری بر افکار مردم و نحوه تغییر تفکر ناشی از تغییرات جزئی در نقل اخبار، پاسخ‌گویی می‌کند.

۴. درک دلیل واکنش‌های متفاوت مخاطبان

تجربه هر فرد در مواجهه با رسانه متفاوت است و دلیل این تفاوت‌ها در چارچوب این علم مورد بررسی قرار می‌گیرد.

۵. راحت‌تر شدن زندگی

در شرایط سخت، این علم به مردم کمک می‌کند تا هیجانات کاذب خبری را شناسایی کنند، از تأثیر رسانه بر ذهن آگاه شوند و زندگی ساده‌تری تجربه کنند.

۶. مقابله با ترس از تغییر

بخش مهمی از این علم به مقابله با ترس از تغییر اختصاص دارد؛ بسیاری در برابر فناوری‌های جدید مقاومت می‌کنند و روان‌شناسی رسانه به غلبه بر این ترس کمک می‌کند.

آینده روان‌شناسی رسانه

مطالعات اولیه بیش‌تر بر تأثیرات منفی متمرکز بودند، اما نمی‌توان رسانه‌ها را تماما خوب یا بد دانست؛ مهم نحوه استفاده از این ابزار‌ها است. با افزایش حضور رسانه در حوزه‌های گوناگون در سال‌های آینده، مردم باید یاد بگیرند از آن‌ها به گونه‌ای بهره ببرند که پیامد‌های مثبت بیش از منفی‌ها باشد. روان‌شناسان رسانه نقش کلیدی در هدایت این فرآیند و آگاه‌سازی مردم درباره ریسک‌ها ایفا خواهند کرد.

روند‌های پژوهشی معاصر در روان‌شناسی رسانه

در سال‌های اخیر، محققان تمرکز خود را بر روی پدیده‌های نوظهورمانند هوش مصنوعی‌تولیدی، واقعیت‌افزوده و متاورس متمرکز کرده‌اند. مطالعات نشان می‌دهند که تعامل با چت‌بات‌های هوشمند می‌تواند بر تصورات شناختی، اعتماد اجتماعی و حتی هویت دیجیتال افراد تأثیر بگذارد. آزمایش‌های کنترل‌شده در آزمایشگاه‌های- و مؤید این فرضیه‌اند که’ طولانی‌مدت به محتوای تولیدشده توسط الگوریتم‌ها، سوگیری‌های شناختی را تقویت می‌کند.

تحقیقات طولانی‌مدت در دانشگاه آکسفورد نیز کرده که نوجانی که بیش از چهار ساعت روزانه در محیط‌های واقعیت‌مجازی غوطه‌ور می‌شوند، تغییرات قابل‌توجه‌ی در مهارت‌های همدلی و درک سیگنال‌های غیر‌کلامی نشان می‌دهند. این یافته‌ها مبنای تدوین پیش‌نویس‌های اخلاقی جدید برای توسعه‌دهندگان پلتفرم‌هاست.

تکنولوژی‌های نوظهور و پیامد‌های روان‌شناختی

هوش مصنوعی‌تولیدی با قابلیت تولید متن، تصویر و ویدیو‌های دیپ‌فیک، چالش‌های بی‌سابقه‌ای در خصوص واقعیت‌شناسی و اعتماد به رسانه‌ها ایجاد کرده است. روان‌شناسان رسانه اکنون بر روی مهارکننده‌های شناختی کار می‌کنند که به کاربران کمک می‌کند محتوای مصنوعی را از محتوای اصیل تمیز کنند. تکنیک‌هایی نظیر برچسب‌گذاری منبع، واترمارک‌های نامرئی و رابط‌های کاربری شفاف در حال استاندارد‌سازی هستند.

واقعیت‌افزوده (AR) با لایه‌گذاری اطلاعات دیجیتال بر جهان فیزیکی، مرز‌های بین ادراک واقعی و مجازی را کمرنگ می‌کند. مطالعات حرکتی-بصری نشان می‌دهد که استفاده مداوم از عینک‌های AR می‌تواند نقشه‌های ذهنی فضایی و حافظه‌یاد ی را باز‌سازی کند. این باز‌سازی فرصت‌هایی برای درمان‌های نوین اضطراب و اس‌اس‌دی فراهم می‌آورد، اما ریسک‌های وابستگی و جدا‌سازی اجتماعی را نیز تشدید می‌کند.

أخلاقیات تحقیق و تدخل در روان‌شناسی رسانه

کمته‌های اخلاقی و APA در سال ۲۰۲۳ راهنما‌های به‌روز شده‌ای برای پژوهش‌های شامل داده‌های بیگ‌دیتا رسانه‌ای منتشر کردند. اصل رضایت آگا‌هانه پویا الزام می‌کند که شرکت‌کنندگان در هر مرحله از گردآوری داده‌های رفتاری آنلاین، حق انصراف و حذف داده‌ها را داشته باشند. علاوه بر این، اصل انصاف الگوریتمی می‌طلبد که سیستم‌های توصیه‌گر طوری طراحی شوند که تقطیع‌طایفه‌سازی مخاطبان و ایجاد حباب‌های اهه را به حداقل برسانند.

مؤسسه‌های مالی نظیر یورپی‌کمیسیون و NSF اکنون پذیرش طرح‌های تحقیقی را مشروط به ارزیابی تأثیر اخلاقی نموده‌اند. این ارزیابی شامل سنجش ریسک‌های پیش‌بینی‌شده بر گروه‌های آسیب‌پذیر، کودکان، سالمندان و اقلیت‌های قومی است.

مسیر‌های شغلی و تخصص‌های فرعی

با گسترش حوزه، زیرشاخه‌های تخصصی جدیدی شکل گرفته‌اند روان‌شناسی بازی‌سازی بر روی مکانیک‌های انگیزشی، لذت و یادگیری در بازی‌ها تمرکز دارد؛ روان‌شناسی تأثیرگذاری دیجیتال مکانیزم‌های اعتماد، اقناع و تغییر رفتار در اینفلوئنسر‌ها را تحلیل می‌کند؛ روان‌شناسی اخبار و اطلاعات انتشار اخباری، پدیده‌های بعدازحقیقت و سوادخبری را مورد بررسی قرار می‌دهد؛ و روان‌شناسی سلامت دیجیتال به پیشگیری از آسیب‌های ارگونومیک، چشمی، خوابی و روانی ناشی از استفاده مفرط می‌پردازد.

بزرگ‌ترین شرکت‌های تکنولوژی‌مانند، Google، Microsoft و TikTok اکنون تیم‌های اختصاصی تجربه‌کاربر و رفاه دارند که روان‌شناسان رسانه، محققان UX و علم‌دانان داده در آن‌ها همکارند. سمینار‌های سالانه، CSCW و ICWSM بستر اشتراک‌گذاری یافته‌های می‌ان‌رشته‌ای را فراهم می‌کنند.

منهج‌های تحقیق پیشرفته

ترکیب روش‌های کمی و کیفی استاندارد طلایی پژوهش‌های معاصر است. داده‌های لاگ‌پلتفرم (کلیک، اسکرول، زمان‌مانده) با مصاحبه‌های عمیق شبه‌سازمان‌یافته و مشاهدات اتنوگرافی در محیط‌های طبیعی ترکیب می‌شوند. مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) و تحلیل شبکه‌های معنایی الگو‌های پراکنش اطلاعات و شکل‌گیری افکار عمومی را آشکار می‌سازند.

پایگاه‌های داده‌های بازمانند و امکان تکرار‌پذیری و متاآنالیز‌های��ان‌سالانه را فراهم آورده‌اند. مجلات پیشرو نظیر و سیاست‌های سخت‌گیرانه علم باز را اجرا می‌کنند.

منظور جهانی و تفاوت‌های فرهنگی

مطالعات مقایسه‌ای بین‌فرهنگی نشان می‌دهند که تأثیرات رسانه یکسان نیستند. در فرهنگ‌های، تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر انسجام گروه‌ی و هویت جمعی برجسته‌تر است، در حالی که در فرهنگ‌های، ارائه‌خود و مدیریت پرشن در اولویت قرار می‌گیرد. پژوهش‌های جهانی UNESCO در ۴۰ کشور مؤید این است که سواد رسانه‌ای بومی‌سازی‌شده موثر‌تر از برنامه‌های یک‌دست است.

مثال بارز، برنامه دیده‌بان دیجیتال در ایران است که با ترکیبی از آموزه‌های قرآنی، ادبیات کلاسیک و روان‌شناسی معاصر، چارچوبی بومی برای تفکر انتقادی در برابر محتوای دیجیتال تدوین کرده و نتایج مثبتی در کاهش سایبربلغینگ و افزایش مهارت‌های بررسی داشته است.

راهکار‌های کاربردی برای گروه‌های سنی مختلف

برای کودکان پیش‌دبستانی، استراتژی هم‌دیدی فعال که والدین در طول تماشا سوال می‌پرسند، پیش‌بینی می‌کنند و احساسات را برچسب می‌زنند، موثر‌ترین روش است. برای نوجوانان، برنامه‌های نظیر به نظیر که همسالان به عنوان منتور سواد رسانه‌ای عمل می‌کنند، پذیرش و پایداری بیش‌تری دارند. برای سالمندان، کارگاه‌های بین‌سالانه با تمرکز بر امنیت سایبری، تشخیص تقلب‌های آنلاین و حفظ روابط اجتماعی از راه دور، کیفیت زندگی را به طور معنا‌دار بهبود می‌بخشند.

در محیط کار، مداخلات دیجیتال ول‌بینگ سازمانی شامل سیاست‌های حق قطع ارتباط، طراحی نوتیفیکیشن‌هابی‌ت‌محور و آموزش مدیریت توجه، به کاهش فرسودگی شغلی و افزایش تولیدیت منجر شده‌اند. شرکت‌های پیشرو گزارش می‌دهند که اجرای این برنامه‌ها بازده سرمایه‌گذاری (ROI) ۳ بر ۱ تا ۵ بر ۱ داشته است.

‘ چالش‌های دهة آینده

نظر‌سنجی دلفی با ۱۵۰ کارشناس جهانی در سال ۲۰۲۴، پنج چالش اصلی را برای دهة ۲۰۳۰ شناسایی کرده است ۱) ادغام مغز-ماشین غیر‌حمله‌گر و خواندن افکار ضمنی؛ ۲) توأمان‌های دیجیتال برای پیش‌بینی رفتار مخاطب؛ ۳) اقتصاد توجه هوش‌مصنوعی‌محور و مانیتایزکردن لحظه‌به‌لحظه رفتار؛ ۴) حاکمیت داده‌ها و هویت دیجیتال خودمختار؛ ۵) برقراری ای توزیع لذت‌ها و مضرات رسانه‌ای بین نسل‌ها و قاره‌ها.

روان‌شناسی رسانه، با ابزارک علم، موقعیت منحصر‌به‌فردی دارد تا در تدوین چارچوب‌های حکمرانی، طراحی تکنولوژی‌محور-انسان و آموزش شهروندان دیجیتال آگاه، نقش محوری ایفا کند. سرمایه‌گذاری در آموزش تخصصی، پژوهش می‌ان‌رشته‌ای و مشارکت عموم در فرآیند سیاست‌گذاری، تضمین‌کننده آینده‌ای است که در آن فناوری در خدمت رفاه روانی بشر قرار گیرد، نه برعکس.