مدیریت احساسات به اندازهای که فکر میشود دشوار نیست؛ کافی است سواد عاطفی خود را با کمک ابزارهای مختلف ارتقا دهیم. این به این معنی است که در همه موقعیتها بدانیم احساس فعلی ما ریشه در چه احساساتی دارد و این حالات چقدر بر رفتارمان تأثیر گذاشتهاند. چرخه احساسات یکی از موثرترین ابزارهای ممکن برای یادگیری این مهارت است.
تعریف و مبنای نظری چرخه احساسات
در دهه ۱۹۸۰ میلادی، رابرت پلاچیک نظریه چرخه احساسات را تدوین کرد. بر اساس این نظریه، هشت احساس اساسی شامل شادی، اعتماد، ترس، تعجب، غم، انتظار، خشم و بیزاری، کل طیف حالات و احساسات و در نتیجه رفتار انسان را شکل میدهند. این احساسات در واکنشی به محرکهای خارجی بروز میکنند و فرد کنترل مستقیمی بر آنها ندارد.
پلاچیک معتقد است احساسات انسان با یک محرک آغاز شده و به یک رفتار ختم میشوند. محرک منجر به ادراک، ادراک به احساس، احساس به تغییرات فیزیولوژیکی، تکانه، کنش و در نهایت رفتار میرسد. برای درک بهتر، مثالی از محیط کار را بررسی میکنیم.
شما در یک جلسه کاری حضور دارید و پس از ارائه پروژهای پرزحمت، از کارفرما این جمله میشنوید انتظار بیشتری داشتم. شما عصبانی میشوید، ضربان قلبتان سریع و صورتتان برافروخته میشود و به حالت جنگ یا گریز میروید. سپس با ارزیابی بهترین پاسخ، میان پرخاشگری و خودداری یکی را انتخاب میکنید. در نهایت خودداری و حفظ آرامش را ترجیح میدهید و ساکت مینشینید.
در این مثال محرک، انتقاد کارفرما است؛ ادراک، حس خطر و تحقیر در حضور همکاران؛ احساس، خشم؛ تغییرات فیزیولوژیکی، تپش قلب و افزایش جریان خون؛ تکانه، تمایل به پرخاش یا حفظ ظاهر؛ کنش، سکوت کردن در برابر نیاز به برقراری عدالت؛ و رفتار، حفظ ظاهر و خودداری.
درک عمیقتر ساختار چرخه احساسات
با نگاه اول به چرخه احساسات، یک گل نیلوفر هشتپر دیده میشود که هر گلبرگ نماد یکی از احساسات اساسی پلاچیک است. به طوری که هرچه به مرکز گل نزدیکتر شویم، آن احساس ی شدت مییابد و پررنگتر میشود. برای مثال، عصبانیت با شدت کم موجب دلخوری و با شدت بالا منجر به خشم میشود.
احساساتی که در این چرخه روبروی هم قرار گرفتهاند، متضاد یکدیگرند؛ مانند شادی در برابر غم یا تعجب در برابر انتظار. از سویی، ترکیب احساسات اساسی همجوار، احساس جدیدی را به وجود میآورد که در قسمت بیرنگ گل نمادینه شده است؛ مانند پرخاشگری حاصل از ترکیب انتظار و خشم، یا عشق حاصل از ترکیب آرامش و پذیرش.
با کمک این چرخه به راحتی میتوانیم احساسات خود را شناسایی، از هم تفکیک کنیم و در موقعیتهای مختلف، آنها را مهار یا ابراز نماییم. به عبارتی، استفاده از چرخه احساسات هوش هیجانی ما را افزایش میدهد تا حالات خود را در شرایط گوناگون بهتر ارزیابی کنیم.
تشریح دقیق چرخه پلاچیک و کاربردهای آن
همانطور که رنگهای مکمل جاذبه و دافعه بصری دارند، احساسات مکمل نیز عامل محرک جاذبه یا دافعه هستند. برای مثال، وقتی برادر کوچکتر شما از پشت سر پخ میگوید تا بترساند، با تعجب از او دور میشوید و عقب میکشید. در حالی که احساس مکمل آن، یعنی انتظار، باعث میشود به جلو خم شوید و مشتاق به نظر برسید؛ دقیقا مانند لحظهای که کسی داستانی جذاب را تعریف میکند.
به همین ترتیب، وقتی حواسپرتی کسی را مشاهده میکنید، برای ارتباط مؤثر باید احساس علاقه یا انتظار را در او زنده کنید تا به جای دوری و کنارهگیری، به تعامل مشتاقانه بپردازد.
تصور کنید دو احساس کسالت و آزردگی در محل کار شما را اذیت میکنند. فکر میکنید بیشتر از همکارانتان مسئولیت دارید (آزردگی) و کار شما یکنواخت است (کسالت). با گذشت زمان این دو احساس شدت میگیرند؛ آزردگی تبدیل به خشم و ملال به بیزاری میشود. ترکیب خشم و بیزاری موجب احساس تحقیر میگردد. در این حالت، بخش کوچک اما قدرتمندی از مغز به نام آمیگدال وارد عمل میشود.
آمیگدال چیست و چه نقشی دارد؟
آمیگدال بخشی از مغز است که احساسات را پردازش میکند. هرگاه غرق در خشم و تحقیر شوید، آمیگدال هورمون استرس ترشح میکند تا بدن را در برابر این احساسات محافظت نماید، اما این استرس بیش از حد به بدن آسیب میزند. هرچه این بخش مغز بیشتر درگیر شود، جسم هزینه بیشتری میپردازد. خوشبختانه با کمک چرخه احساسات میتوان احساسات گوناگون را نامگذاری کرده و آمیگدال بیشفعال را مهار کرد.
قدرتهای واقعی چرخه احساسات
چرخه احساسات دو قدرت مهم به ما میبخشد اول، شناسایی و نامگذاری احساسات جهت مهار حالات و تقویت هوش هیجانی؛ دوم، شناسایی احساسات مکمل و مشابه برای تغییر حالات و رفتار.
این بخش را با دقت بخوانید و در صورت نیاز چند بار مرور کنید مثال خستگی و بیزاری در محیط کار را در نظر بگیرید. چگونه میتوان این خستگی را برطرف کرد؟ در چرخه احساسات، مکمل خستگی عبارت است از پذیرش. شاید بهتر باشد بپذیرید که در حال حاضر کار شما یکنواخت است! اما نقطه مقابل آزردگی، احساس دلهره است که در این شرایط کمکی نمیکند. در عوض، احساس مشابه (گلبرگ همجوار) آن علاقهمندی است. علاقهمند باشید تا بفهمید چرا همکارانتان چنین رفتاری دارند و چه تغییری در محیط کار باید رخ دهد تا اوضاع بهتر شود. هرچه بیشتر روی این احساسات تمرکز کنید، کمتر به سمت خشم، پرخاشگری و درماندگی میروید.
پس از شناسایی احساسات چه اقدامی انجام دهیم؟

شناسایی و نامگذاری شجاعانه احساسات پایان ماجرا نیست. این احساسات همچنان میتوانند بر رفتار شما تأثیر بگذارند. به جای اینکه حواستان پرت شود، چند لحظه آرام بمانید و عمیق نفس بکشید. با نشستن طولانیمدت یا نوشتن، تابآوری را تمرین کنید. احساسی که شناسایی کردهاید را روی کاغذ بنویسید و اگر عامل محرک آن را میدانید، آن را نیز یادداشت کنید. نوشتن جریان فکر را تقویت کرده و شدت احساسات را کاهش میدهد. علاوه بر این، پس از مدتی دفترچهای پر از احساسات مختلف، عوامل محرک و واکنشهای شما در اختیار خواهد بود که میتوانید از آن برای ایجاد خودآگاهی عمیقتر استفاده کنید.
چرخه احساسات برای کودکان
استفاده از چرخه پلاچیک به کودکان میآموزد که احسالات ذاتا مخرب نیستند و گفتگو درباره آنها خطری ندارد. بنابراین اگر کودک اخیرا تجربهای منفی یا مثبت داشته است، به او واژگان تازهای بیاموزید تا درباره تجربیاتش صحبت کند؛ از روز مدرسه و احساسات تجربه شده تا به مرور یاد بگیرد چگونه احساسات شدید را مهار نماید.
نیازی به آموزش رسمی این چرخه به شکل گل هشتپر نیست. کافی است از کودک بخواهید برای هر یک از احساساتش شکلی بکشد یا شما احساسات مختلف را با تصویر به او بیاموزید تا با هرچه تجربه میکند، ارتباط قویتری برقرار نماید.
استفادههای عملی و مفید از چرخه احساسات
ما میتوانیم از چرخه احساسات به شیوههای گوناگون برای شناخت بهتر احساسات خود و دیگران بهره ببریم. در ادامه چند روش کاربردی را تشریح میکنیم.
۱. ابزاری برای استدلال و حل مسئله
احساسات و اندیشههای عقلانی در دو بخش متفاوت مغز شکل میگیرند. زمانی که احساسات خود را برچسب میزنید و نامگذاری میکنید، از مدار احساسات خارج شده و وارد بخش استدلال و حل مسئله مغز میشوید. بنابراین هر بار که هر احساس مثبتی یا منفی را تجربه میکنید، به این چرخه رجوع کنید و برچسبگذاری را تمرین نمایید تا واکنش به هر حال و هوایی برایتان راحتتر گردد.
۲. ابزاری برای خودآگاهی
چرخه احساسات دایره واژگان ما برای توصیف احساسات را گسترش میدهد. میفهمیم علاقه ترکیبی از شادی و انتظار است؛ درماندگی نوعی ترس و دلسردی مرتبط با غم و اندوه میباشد. برای درک عوامل محرک پشت واکنشهای عاطفی خود، باید بتوانیم احساسات اساسی پشت هر واکنش را تشخیص دهیم.
۳. ابزاری برای تقویت هوش هیجانی
متأسفانه بسیاری از ما با اولین تکانههای ناراحتی ناامید و ساکت میشویم. در حالی که میتوانیم از چرخه احساسات برای درک بهتر نیازهای عاطفی خود استفاده کنیم. هوش هیجانی به معنای توانایی حفظ آرامش، خویشتنداری و تمرکز در موقعیتهای پراسترس است. افرادی که هوش هیجانی بالا دارند، معمولا انعطافپذیرتر، چابکتر و با عملکرد تیمی بهتری برخوردارند.
۴. ابزاری برای ارتباطسازی مؤث
اگر در بیان احساسات و توضیح حالات خود برای دیگران دچار مشکل هستید، با نگاهی به چرخه احساسات میفهمید که چه دو احساس اساسی پشت حالت فعلیتان است. برای مثال، اگر پشیمانی تمام وجودتان را فرا گرفته است، بر اساس چرخه پلاچیک، همزمان با بیزاری و اندوه نیز درگیر هستید. دانستن این موضوع، برقراری ارتباط موثر از طریق ابراز احساسات را برایتان آسان میسازد.
۵. ابزاری برای درک بهتر دیگران
چرخه احساسات به ما میگوید همکارانی که همیشه عصبانی هستند، احتمالا از نادیدهگرفتهشدن آزردهاند یا وجد همیشگی یک شخص از آرامش درونی او سرچشمه میگیرد. وقتی میفهمیم احساسات ثانویه حاصل شدتیافتن احساسات اساسی هستند، درک عصبانیت، اندوه یا شادی مداوم دیگران برای ما راحتتر میشود.
نکته پایانی
بسیاری از ما به اشتباه فکر میکنیم نادیدهگرفتن احساسات بهترین راه برای غرقنشدن در آنهاست. در حالی که بیتوجهی احساسات را تشدید میکند و این آگاهی است که ما را یک قدم به مدیریت بهتر آنها نزدیک میسازد. اکنون که با مفهوم چرخه احساسات آشنا شدهاید، میتوانید ریشه پیچیدهترین احساسات خود را در آن بیابید و با کمک آن رفتار خود را، حتی در سختترین شرایط احساسی، مدیریت نمایید.

اگر اطلاعات بیشتری درباره چرخه پلاچیک دارید، حتما نظراتتان را با ما در میان بگذارید.