برنج سیاه یکی از نادرترین و در عین حال پرارزشترین انواع برنج در جهان محسوب میشود که با نامهای برنج بنفش و برنج ممنوعه نیز شناخته میشود. این غلات متعلق به گونه اوریزا ساتیوا ال است و از بین بیست نوع برنج موجود، جایگاه ویژهای دارد.
ویژگی متمایزکننده برنج سیاه، حضور وفیر رنگدانه آنتوسیانین است که همان ماده آنتیاکسیدانی است که باعث رنگ تیره بادمجان و تمشک میشود. برنج سیاه تقریبا همیشه به صورت غلات کامل با سبوس سالم به بازار عرضه میشود، از همین رو میتوان آن را نوعی برنج قهوهای یا تصفیهنشده دانست.

وقتی برنج سیاه در حالت خام است، رنگی کاملا سیاه دارد اما پس از خیساندن یا پخت در آب، به رنگ بنفش در میآید که نتیجه مخلوط شدن سبوس سیاه با اندوسپرم یا دروندانه است. باید توجه داشت که برنج سیاه با برنج وحشی که از جنس زیزانیا است، متفاوت است و نباید این دو با هم اشتباه گرفته شوند.
نام برنج ممنوعه برای این غلات از دوران باستان چین ریشه دارد، زیرا در آن دوره برنج سیاه کمیاب بود و فقط برای اشراف و خانوادههای سلطنتی مخصوص محسوب میشد. اگرچه در دوران حاضر این محدودیت وجود ندارد، اما همچنان برنج سیاه تنها ده درصد حجم برنجهای سایر انواع را تشکیل میدهد و به دلیل کشت محدود، کمیابتر از برنجهای معمولی است. در ایران نیز کشت این نوع برنج مقیاس وسیعی ندارد.
از نظر طعم، برنج سیاه بسته به نوع خود طعم متفاوتی دارد، اما به طور کلی به دلیل وجود سبوس، مزهای شبیه برنج قهوهای دارد. برنج سیاه چینی طعمی ملایم و شبیه میوههای شیرین دارد که آن را برای مصرف مستقیم و دسرها مناسب میسازد.
ارزش غذایی برنج سیاه بسیار بالا است. در هر نیمی فنجان برنج سیاه پخته، حدود صد و هفتاد و سه کالری، پنج گرم پروتئین، سی و هشت گرم کربوهیدرات، سه گرم فیبر، یک گرم قند، دو گرم چربی، و چهار میلیگرم سدیم وجود دارد. این برنج فاقد کلسترول است و منبع خوبی از ویتامینها و مواد معدنی محسوب میشود.
انواع برنج سیاه شامل سه دسته اصلی است برنج سیاه چسبناک که دانهبلند است و اغلب با برنج چسبناک سفید مخلوط شده و بخارپز میشود و در دسرهای تایلندی کاربرد دارد. برنج سیاه ژاپونیکا که ترکیبی از بیست و پنج درصد برنج ژاپونیکای دانهکوتاه سیاه و هشتاد و پنج درصد برنج قرمز دانهمتوسط است و معمولا در کالیفرنیا تولید شده و برای سالادها ایدهآل محسوب میشود. و برنج سیاه چینی که در ولایت ژجیانگ شمال چین تولید شده، بافت محکمی دارد، چسبندگی ندارد و سریعتر از برنج قهوهای پخته میشود.
فواید برنج سیاه برای سلامتی فراوان است. آنتیاکسیدان آنتوسیانین موجود در آن از سلولهای بدن در برابر آسیبهای اکسیداتیو محافظت کرده و التهاب را کاهش میدهد. مصرف منظم برنج سیاه احتمال ابتلا به بیماریهای قلبیعروقی را کاهش میدهد. برنج سیاه فیبر، آهن و پروتئین بیشتری نسبت به برنج سفید دارد و ویتامین ای آن برای سلامت چشم، پوست و سیستم ایمنی مفید است.
برای بهبود سلامت چشم، برنج سیاه علاوه بر آنتوسیانین، حاوی مقادیر قابل توجهی از کارتنوئیدهای لوتئین و زآگزانتین است که سلولهای چشم را محافظت کرده و از اثرات مخرب اشعه فرابنفش میکاهند. در کنترل دیابت نیز فلاونوئیدهای موجود مانند آنتوسیانین، قند خون را مهار کرده و حساسیت بدن به انسولین را بهبود میبخشند. برنج سیاه شاخص گلیسمی پایینی دارد و منبع انرژی پایدارتری نسبت به کربوهیدراتهای ساده محسوب میشود.
ترکیب مواد مغذی برنج سیاه شامل هجده نوع اسید آمینه، اسیدهای چرب، آنتیاکسیدانها، فلاونوئیدها، آنتوسیانین و ترکیبات فنولیک است که برای ترمیم بافتهای پوستی و سایر بافتهای بدن ضروری هستند. این برنج انرژی بدن را افزایش داده و هضم را بهبود میبخشد. ویتامینهای موجود شامل ویتامین ای، ریبوفلاوین، نیاسین، بتاکاروتن، لوتئین و زآگزانتین و مواد معدنی شامل کلسیم، کروم، فسفر، آهن، منگنز، پتاسیم، روی، مس و منیزیم است.
مانند سایر برنجها، برنج سیاه نیز آرسنیک موجود در خاک را جذب میکند. برای کاهش میزان آرسنیک، توصیه میشود برنج را قبل از پخت به طور کامل بشویید.
روش پخت برنج سیاه به نوع آن بستگی دارد. برنج سیاه چسبنده باید بخارپز شود، اما انواع دیگر میتوان ابتدا در آب خیس کرد و سپس مانند برنج قهوهای آبکش و پخت کرد. سه روش رایج پخت عبارتند از استفاده از پلوپز برقی با تنظیمات برنج قهوهای، روش کته با نسبت دو فنجان آب به ازای هر فنجان برنج و دمی سی تا شصت دقیقه، و روش آبکش با نسبت شش فنجان آب به ازای هر فنجان برنج، جوشاندن، آبکشی و دمی مجدد.
ایدههای غذاهای متنوع با برنج سیاه شامل برنج سیاه با غلات بیگلوتن، سیبزمینی شیرین و گشنیز تازه؛ فرنی برنج سیاه با پوره توتها برای صبحانه؛ فرنی برنج سیاه با شیر نارگیل و انبه تازه؛ برنج سیاه با کدوحلوایی و سالاد پیازچه؛ مخلوط برنج سیاه و سفید سرخشده؛ برنج سیاه بیگلوتن با بستنی نارگیلی؛ کیک برنجی چینی با برنج سیاه و سوپ مرغ با برنج سیاه است.
خرید برنج سیاه در بازار ایران دشوار است و به راحتی یافت نمیشود. بهترین راه، جستجو در فروشگاههای آنلاین مواد غذایی سالم و مقایسه قیمتها و انواع موجود است. باید دقت کند که دقیقا چه نوع برنجی سفارش میدهد.
در نهایت، برنج سیاه پس از پخت بافتی نرمتر از سایر برنجها پیدا میکند. اگرچه برنج سفید همچنان محبوبیت بیشتری در میان ایرانیان دارد، اما برنج سیاه برتری غذایی قابل توجهی دارد. اگر تاکنون این غلات ارزشمند را امتحان نکردهاید، پیشنهاد میشود یک بار آن را در برنامه غذایی خود قرار دهید و از خواص منحصربهفرد آن بهرهمند شوید.
